Chúng ta đang đứng đâu trên bờ vực biến đổi khí hậu? Johan Rockström
Các nhà khoa học Trái Đất và các nhà nghiên cứu khí tượng – khí hậu đang vô cùng quan ngại về sự thay đổi nhanh chóng của Trái Đất. Dù đã được cảnh báo từ rất lâu rồi, nhưng đến bây giờ chúng ta mới nhận ra tình trạng đáng báo động của Trái Đất đang bị xem nhẹ trầm trọng. Những biến đổi đột ngột trên Trái đất đã vượt quá dự đoán của các nhà khoa học.
15 năm về trước, tôi đã xuất bản “Khuôn khổ Ranh giới hành tinh”, bao gồm 9 quá trình diễn ra trên trái đất, quyết định đến sự ổn định, phục hồi và duy trì sự sống. 10 năm trước, toàn thế giới đã ký kết Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu. Gần 5 năm trước, chúng ta đã bắt đầu một thập kỷ quan trọng, mang tính quyết định đối với tương lai của hành tinh. Chúng ta đã làm được những gì, sau khi đã trải qua một nửa thập kỷ 20 của thế kỷ 21? Sau đây tôi sẽ trình bày một bài báo cáo khoa học khách quan nhất, về tình trạng của Trái đất hiện nay.
Bắt đầu thôi nhỉ? Nhiệt độ trung bình trên bề mặt toàn cầu đã tăng 1.2 độ C, con số cao nhất từng được ghi nhận trong 100.000 năm qua. Và gần đây nhất, chúng ta vừa ghi nhận mức nhiệt độ trung bình năm đã tăng 1,5 độ C vào năm 2023. Nhưng điều đáng lo ngại nhất là, nhiệt độ đang dần tăng lên trong 50 năm qua. Từ 1970-2010, cứ mỗi thập kỷ, nhiệt độ Trái đất sẽ tăng thêm 0,18 độ C. Nhưng từ năm 2014 trở đi, mỗi thập kỷ nhiệt độ lại đột ngột tăng thêm 0,26 độ C. Và nếu tình trạng này tiếp tục, trong 20 năm tới, chúng ta sẽ vượt ngưỡng 2 độ C, và sẽ chạm ngưỡng 3 độ C vào năm 2100. Một thảm kịch của Trái đất do con người gây nên.
Thủ phạm không chỉ đơn thuần là CO2, mà còn là những yếu tố cần thiết cho sự tồn tại của con người, như là đời sống hay kinh tế. Đây là sự phát triển của con người, và sau năm 1950, chúng ta tiến vào thời kỳ Đại tăng tốc. Và giờ đây với sự tiêu thụ nước quá mức, cuộc đại tuyệt chủng lần thứ sáu, hệ thống nước sạch bị ô nhiễm quá mức với nitơ và phốt-pho, sự ổn định của Trái đất đang bị suy yếu nghiêm trọng.
Chừng này thôi là chưa đủ, tình trạng hiện nay của Trái đất cũng ảnh hưởng đến kinh tế thế giới. Trái đất đã và đang gửi đến chúng ta những lời cảnh báo, rằng chúng ta đang vượt quá giới hạn, bằng những sự kiện như hạn hán, lũ lụt, sóng nhiệt, các dịch bệnh riêng của mỗi khu vực, những cơn bão hình thành từ sự biến đổi khí hậu do con người gây ra. Vào năm 2023, mức nhiệt toàn cầu đã lên đến 40 độ C, đe dọa tính mạng của con người và sinh vật. Tháng 6 vừa qua, hơn 1000 người đã thiệt mạng dưới cái nóng 50 độ C trong cuộc hành hương Hajj ở Mecca. Hiện nay rủi ro biến đổi khí hậu đã cao gấp ba lần so với dự đoán, và tất cả đều do bàn tay con người mà ra. Năm 2023, khoảng 12.000 người chết và gây tổn thất khoảng 200 tỷ đô la Mỹ, riêng tại Hoa Kỳ đã hơn 100 tỷ đô la Mỹ. Điều này gây ra tổn thất không hề nhỏ về mặt kinh tế.
Trong quá khứ, chúng tôi đã nghiên cứu rằng hậu quả của sự biến đổi khí hậu do con người gây ra sẽ chỉ chiếm một vài % trong GDP toàn cầu. Nhưng với tình hình hiện tại, trên màn hình đây là những gì chúng tôi đã nghiên cứu. 18% tổn thất GDP toàn cầu vào năm 2050 nếu tình hình hiện tại còn tiếp diễn, tương đương với 38 nghìn tỷ đô la Mỹ tổn thất mỗi năm bắt đầu từ 2050. Các bạn đã ý thức điều điều này chưa? Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến cả kinh tế lẫn xã hội. Và đây là hậu quả khi nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu mới chỉ tăng có 1.2 độ C thôi. Trong 70 năm tới, con số đó sẽ là 2,7 độ C.
10.000 năm trước, khi nhân loại còn đang phát triển, nhiệt độ của Trái đất chỉ có 14 độ C thôi, lâu lâu chênh lệch 0,5 độ là cùng. Lúc ấy là Thế Holocene (Thế Toàn tân), thế địa chất sau Kỷ băng hà cuối cùng. Và cách đây 3 triệu năm, nhiệt độ Trái đất không bao giờ vượt quá 2 độ C. Đó là nhiệt độ ấm nhất trên Trái đất trong suốt Kỷ Đệ tứ. Thời điểm lạnh nhất lúc ấy là Kỷ băng hà với nhiệt độ là -5 độ C. Tôi gọi đây là “Nấc thang tiến đến sự sống”. Có ngạc nhiên không khi các nhà khoa học giờ đây mới đang lo lắng về vấn đề này?
Nhưng vấn đề không chỉ dừng lại ở nhiệt độ trung bình ngày càng tăng. Vấn đề đầu tiên là khả năng chống chịu của Trái Đất. Thứ hai là nguy cơ con người vượt quá điểm tới hạn của Trái đất. Và mức độ của cả hai đều đang ở mức đáng báo động. Khả năng chống chịu là khả năng Trái đất có thể chịu đựng và hồi phục sau những sự kiện làm tổn hại đến Trái đất về mặt tự nhiên. Ví dụ như hấp thụ khí nhà kính, ổn định môi trường sống trên đất liền và dưới đại dương. Và đến thời điểm hiện nay, Mẹ thiên nhiên đã quá ưu ái chúng ta rồi.
Nói có sách, mách có chứng. Màu đỏ tượng trưng cho lượng nhiên liệu hóa thạch mà con người đã sử dụng, và màu vàng là nạn phá rừng. Đây có phải là nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng khí hậu 1,2 độ C lúc này? Không hẳn vậy. 53% khí CO2 do đốt nhiên liệu hóa thạch và sự tác động khác của con người đã được hấp thụ bởi thiên nhiên – đất liền và đại dương. Chỉ có phần màu xanh đậm này là vẫn còn trong bầu khí quyển, và gây ra cuộc khủng hoảng biến đổi khí hậu.
Vấn đề là, khả năng cao là chúng ta sẽ không còn duy trì được như vậy nữa.
Và chúng tôi có bằng chứng.
Bắt đầu với đất liền. Môi trường trên đất liền vốn hấp thụ 31% khí thải nhà kính – CO2 của con người phát thải ra. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu đã nhận thấy rằng, các cánh rừng phương Bắc ở Canada, hay rừng hỗn hợp ôn đới ở Đức và Nga, khả năng hấp thụ CO2 của chúng đang bắt đầu suy giảm. Các nguyên cứu khoa học mới nhất đã chỉ ra rằng, một phần của rừng mưa Amazon, quần xã sinh vật phong phú nhất trên đất liền, đã không còn là nơi hấp thụ CO2 lớn nhất trên thế giới nữa? Ngược lại giờ đây nó lại là một nguồn thải ra CO2.
Không chỉ dừng lại trên đất liền, dưới đại dương cũng là nơi khiến chúng ta vô cùng lo lắng. Đại dương vốn hấp thụ 90% lượng nhiệt gây biến đổi khí hậu do con người tạo ra. Trên màn hình chính là điều mà chúng ta nên quan tâm.
Đây là dữ liệu mới nhất về nhiệt độ bề mặt đại dương. Từ năm 1980 đến nay, bề mặt đại dương dần dần trở nên ấm hơn. Đại dương ấm lên dưới tận độ sâu 2000 mét. Đây là một vấn đề nổi trội và được nhiều nhà khoa học quan tâm. Nó được thể hiện rõ trên các mô hình khí hậu toàn cầu. Năm 2023, không hiểu vì lý do gì, nhiệt độ tăng vọt trên biểu đồ, cao hơn 0,4 độ C so với nhiệt độ ấm nhất trong những năm trước. Chuyện gì đang xảy ra vậy? Các nhà khoa học như chúng tôi phải thừa nhận rằng chúng tôi không biết nguyên do tại sao. Có thể là do El Niño, nhưng như vậy thôi thì chưa thuyết phục. Tình trạng này tiếp tục tái diễn trong năm 2024.
Nguyên nhân là do đâu? Một lần nữa, chúng tôi cũng bó tay. Nhưng khả năng cao có thể do sự mất cân bằng trong sử dụng năng lượng của con người. Chỉ trong một năm, lượng nhiệt tương đương 300 lần lượng điện tiêu thụ trên toàn cầu đã được Trái Đất hấp thụ. Đại dương là nơi sự sống khởi sinh, vậy mà với những dữ liệu trên đây, đại dương đang dần mất đi vai trò ấy. Đại dương giờ đây có thể sẽ hấp thụ nhiệt rồi thải ra lại, thậm chí còn “đun nóng” nó hơn nữa. Có thể sẽ sớm thôi. Nhưng chắc chắn một điều, đại dương đang gióng lên hồi chuông cảnh báo cho chúng ta.
Lúc này là lúc chúng ta phải tự hỏi bản thân rằng: Liệu loài người có đang đẩy Trái đất đến bờ vực giữa sự sống và cái chết? Liệu sự ổn định của Trái đất, thứ đã được duy trì từ Kỷ Băng hà cuối cùng đến Thế Holocene, có bị bàn tay con người phá hủy? Và nếu loài người thực sự muốn hiện thực đó xảy ra, khi Trái đất trở thành một chiếc lò nung sôi ùng ục, và lò đã nóng lên rồi thì củi “tươi” vào đây cũng phải cháy, thì chúng ta phải làm gì để tránh được hiện thực ấy?
Loài người biết đấy. Nếu chúng ta vượt qua các giới hạn tự nhiên cuối cùng của Trái đất, như băng ở Greenland, dòng hải lưu kinh tuyến Đại Tây Dương, hệ thống các rạn san hô, rừng nhiệt đới Amazon, thì trạng thái của thế giới sẽ bị đảo lộn hoàn toàn, từ một nơi để sự sống sinh sôi nảy mầm, chuyển sang một nơi không khác gì địa ngục trần gian. Từ quả bóng xanh bay giữa trời xanh biến thành một hoang mạc cằn cỗi.
Hiện nay chúng ta đã xác định được 16 giới hạn tự nhiên của Trái đất. Chúng đã được khoa học công nhận, và được xem là có vai trò điều hòa khí hậu. Trong số đó, có 5 địa điểm mà Trái đất khởi nguyên, tọa lạc ở Bắc Cực, được kết nối với Nam Cực thông qua các dòng hải lưu ngầm, đặc biệt là AMOC (dòng hải lưu kinh tuyến Đại Tây Dương). Đây có thể gọi là vành đai vận chuyển thủy sinh quan trọng, góp phần vào sự làm ấm, cũng như điều hòa khí hậu Trái đất. Câu hỏi đặt ra là, với mức nhiệt nào thì khả năng điều hòa nói trên biến mất?
Vâng, từ nãy đến giờ, đây là lần đầu chúng ta đã nỗ lực để tìm ra câu trả lời. Bạn có thể thấy 16 điểm tới hạn Trái đất trên trục tung của biểu đồ này. Trên trục hoành, khu vực màu đỏ của mỗi giới hạn là nhiệt độ vượt ngưỡng được ước tính. Đỏ càng đậm, nguy cơ các giới hạn Trái đất sụp đổ càng cao. Đó là các mức nhiệt vượt qua ngưỡng Trái đất có thể chịu được. Nhiệt độ trung bình vượt quá ngưỡng chịu đựng của Trái đất là các hình tròn màu vàng ở đây. Biểu đồ này cho ta biết rằng, 5 trên 16 điểm tới hạn này sẽ bị vượt qua và mất đi khả năng điều hòa nếu nhiệt độ tăng 1,5 độ C. Băng dần tan ở Greenland, ở vùng Tây Nam Cực, băng vĩnh cửu đột ngột tan ở phía Bắc, mất đi hệ thống các rạn san hô nhiệt đới, và băng tan hoàn toàn ở vùng biển Barents. Băng ở Greenland và vùng Tây Nam Cực thôi đã có thể làm mực nước biển tăng 10m rồi, và hậu quả khi ấy sẽ vô cùng khó lường.
Tất nhiên, biểu đồ trên chỉ là sự ước tính khoa học thôi, nhưng có một điều luôn đúng trong các cảnh báo như thế này: Càng hiểu về thế giới này bao nhiêu, xác suất gặp nguy cơ trong tương lai càng cao bấy nhiêu.
Nói có sách, mách có chứng. Đây là năm nhận định đánh giá của IPCC – Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu sau 30 năm tiến bộ khoa học kỹ thuật. Một lần nữa, đỏ càng đậm, khả năng Trái đất vượt ngưỡng chịu đựng và phục hồi càng cao. Vốn dĩ 30 năm trước, nhiệt độ trung bình Trái đất phải tăng 5 độ thì Trái đất mới bắt đầu vượt ngưỡng chịu đựng, không phải 1.5 – 2 độ như hiện tại. Hiện nay chúng ta đang sống trong tình trạng nguy hiểm đáng báo động, và thậm chí có thể còn tồi tệ hơn thế nữa. Vùng rừng rậm Amazon, hệ sinh thái trên cạn phong phú nhất trên Trái đất, được các nhà khoa học ước tính sẽ mất đi hoàn toàn khả năng chóng chịu và hồi phục nếu nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng 3-5 độ C. Một mức nhiệt không tưởng, thậm chí là trong 70 năm tới. Nhưng nếu tỷ lệ che phủ rừng giảm 20-25%, nguy cơ nói trên hoàn toàn có thể chỉ với 1.5-2 độ C tăng thêm. Một giả thuyết kinh khủng. Nhưng đó có thật sự chỉ là giả thuyết? Hiện tại, sự gia tăng nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu đang ở mức 1.2 độ C, đã mất đi 17% độ che phủ rừng. Giả thuyết gần được chứng minh là một sự thật rồi đấy. Rất gần rồi.
Liệu chúng ta có thể làm gì để những viễn cảnh tồi tệ trên không xảy ra? IPCC đã đưa ra những câu trả lời khá rõ ràng cho câu hỏi này. Để duy trì sự gia tăng nhiệt độ dưới mức 1.5, chúng ta cần biết điều chỉnh lượng khí CO2 thải ra môi trường sao cho hợp lý nhất. Lượng CO₂ còn lại mà nhân loại có thể thải ra để có 50% cơ hội giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 1,5°C là khoảng 200 tỷ tấn. Ngày nay, 40 tỷ tấn CO2 được thải ra mỗi năm, và chỉ trong vòng 5 năm nữa thôi, chúng ta sẽ sử dụng hết nguồn “ngân sách CO2” ấy rồi. Chúng thật sự không còn nhiều thời gian đâu.
Và cách thức để đạt được điều này cũng đã được nghiên cứu rõ ràng. Giảm 7% lượng khí thải ra môi trường mỗi năm và thực hiện nền kinh tế “xả thải ròng bằng 0” vào năm 2050 (chuỗi cung ứng bền vững, hạn chế xả thải ngay từ đầu chuỗi).
Nhưng như vậy là chưa đủ. Ngay cả khi thực hiện thành công, chúng ta vẫn đã thải quá nhiều khí nhà kính vào bầu khí quyển rồi. Áp lực to lớn ấy lên bầu khí quyển buộc chúng ta phải đối mặt với một giai đoạn vượt ngưỡng. Giờ đây chúng ta phải trong tâm thế sẵn sàng đối phó với việc Trái đất có thể sẽ tiệm cận ngưỡng chịu đựng, bắt đầu từ khoảng năm 2030-2035, và kéo dài 5-10 năm. Trái đất sẽ trong trạng thái vượt ngưỡng chịu đựng 30-40 năm sau đó, cuối cùng mới quay về với mức 1.5 độ C ban đầu vào cuối thế kỷ 21. Chúng ta có thể sẽ vượt quá giới hạn 1.5 độ C từ 0.1 – 0.3 độ C, nghĩa là mức cao nhất chúng ta có thể đạt là 1,8 độ C.
Vậy chúng ta có thể sử dụng thông tin trên như thế nào? Có 2 điều chúng ta có thể rút ra được. Thứ nhất, hãy chuẩn bị tâm lý sẵn sàng. 100% thế hệ sau sẽ gặp nhiều đợt hạn hán, lũ lụt, sóng nhiệt, những cơn bão sinh ra từ biến đổi khí hậu do con người gây ra, nhiều bệnh tật hơn so với thế hệ hiện tại. Năm nóng nhất hiện tại, 2023, sẽ chỉ còn là một năm bình thường trong tương lai. Thứ hai, hiểu nguyên do tại sao con người phải cố gắng giữ nhiệt độ chỉ được tăng thêm 1,5 độ C. Câu trả lời rất đơn giản. Hành tinh của chúng ta cần phải là một hành tinh xanh, một hành tinh có thể hấp thụ 50% lượng khí thải CO2, một hành tinh không vượt qua điểm giới hạn. Lượng nhiệt tỏa ra phải được đại dương hấp thụ và làm mát. Đó là lý do tại sao chúng ta cần “Khuôn khổ Ranh giới hành tinh”, bao gồm 9 quá trình diễn ra trên quả đất này, chi phối sự ổn định và khả năng phục hồi của Trái đất: từ khí hậu, sự đa dạng sinh học, nitơ, phốt pho, đất và nước, cũng như ô nhiễm không khí và hóa chất. Đó là những thách thức mà con người phải giải quyết.
Tóm lại, chỉ giảm thiểu tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch theo Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu là chưa đủ. Ngoài ra, chúng ta cũng cần nhanh chóng quay lại với môi trường sống tốt cho con người và sự đa dạng sinh học, nằm trong giới hạn tự nhiên của Trái đất.
Điều này đã được khoa học minh chứng rõ ràng. Cơ hội tuy mong manh, nhưng chúng ta vẫn có thể nắm bắt được nếu biết cách. Thời điểm hiện tại là một bước ngoặt quan trọng, không chỉ báo hiệu những nguy cơ, nó còn là cơ hội để đẩy lùi nguy cơ ấy, hướng đến một tương lai an toàn và công bằng cho toàn nhân loại.
Bây giờ không thể thay đổi từ từ được nữa, chúng ta phải thay đổi với tốc độ tính bằng cấp số nhân. Đơn vị duy nhất quan trọng lúc này là tốc độ và quy mô. Chúng ta phải làm đúng vai trò của người làm chủ hành tinh này. “Quan sơn muôn dặm một nhà, Vì trong bốn biển đều là anh em”, vì vậy chúng ta phải chung tay bảo vệ “ngôi nhà” ấy. Tôi biết điều đó nghe rất khó khăn, nhưng vì tương lai của con em chúng ta, để chúng được sống trong hòa bình yên ổn, chúng ta phải hành động.
Vậy cần hành động gì, và hành động như thế nào đây? Cuộc khủng hoảng hoàn toàn không phải là không xử lý được. Chúng ta có những giải pháp vì một tương lai tươi sáng hơn, và tôi nghĩ các bạn có thể rất quen thuộc với chúng đấy: hạn chế sử dụng nhiên liệu hóa thạch, ưu tiên mô hình kinh doanh tuần hoàn và bảo vệ môi trường, sử dụng các thực phẩm bền vững cùng duy trì chế độ ăn uống lành mạnh,… Chúng không chỉ giảm thiểu tác động lên tự nhiên, mà còn là cơ hội để môi trường đất, rừng, nước và đất ngập nước có thời gian tái tạo và phục hồi. Chúng ta có giải pháp cho tất cả những điều này. Chẳng hạn như năng lượng xanh, vừa tốt lại rẻ hơn nhiên liệu hóa thạch nhiều. Vấn đề chỉ nằm ở lựa chọn của người tiêu dùng mà thôi.
Tôi đã bắt đầu lo lắng từ năm 2020 rồi, năm đầu tiên của thập kỷ quan trọng này. Đến năm 2030, lượng khí thải toàn cầu phải được cắt giảm một nửa. Một nửa thời gian trôi qua, con đường đang chông gai hơn bao giờ hết. Điều khiến tôi quan ngại, đó là chúng ta đang ở trong một tình huống cần phải hành động nhanh chóng. Tôi đã đứng trên nhiều sân khẩu, thao thao về một tương lai u tối, mờ mịt. Tuy nhiên, vẫn còn cơ hội, dù chúng có hơi mong manh; vẫn còn tia sáng nơi cuối đường hầm.
Có thể bạn sẽ thắc mắc rằng sao tôi vẫn lạc quan như vậy, dù biết rõ thực tế tàn khốc ra sao? Trong suốt sự nghiệp nghiên cứu của mình, đây có lẽ là điều nghiêm trọng nhất, thú thật là như vậy. Nhưng vẫn tồn tại rất nhiều yếu tố tích cực. Điều làm tôi lạc quan nhất, và điều này có bằng chứng chứng minh, đó là công dân trên toàn thế giới, phần lớn vẫn quan tâm đến các vấn đề này. Họ tin tưởng vào các nhà khoa học, họ quan tâm đến biến đổi khí hậu, và họ muốn có giải pháp xử lý. Và yếu tố hy vọng thứ hai, cũng có nhiều bằng chứng cho thấy rằng, các giải pháp đề ra nếu được áp dụng, thì hoàn toàn có thể có một tương lai ổn định, an toàn, cùng với nền kinh tế vừa cung cấp việc làm, vừa tạo đà thúc đẩy tương lai phát triển hơn nữa.
Các bạn thân mến, cuộc khủng hoảng hiện tại trên hành tinh của chúng ta phải được giải quyết và sẽ được giải quyết. Nếu chúng ta đồng tâm hiệp lực, không gì là không thể.
Tôi xin phép kết thúc tại đây.