Tóm tắt nội dung quan trọng về vấn đề nan giải (wicked problems).

  • Phân biệt vấn đề đơn giản, phức tạp và nan giải

  • Vì sao vấn đề nan giải khó giải quyết

  • Nhận diện các đặc điểm của vấn đề nan giải

  • Đánh giá mức độ “nan giải” của một vấn đề cụ thể

Phân biệt các loại vấn đề

Trong cuộc sống, chúng ta gặp rất nhiều loại vấn đề.

Vấn đề đơn giản là những vấn đề dễ giải quyết, có quy trình rõ ràng.
Ví dụ: bạn nấu một nồi súp nhưng vị nhạt. Bạn chỉ cần cho thêm muối là xong. Nếu lần sau gặp vấn đề tương tự, bạn lại lặp lại giải pháp đó. Kinh nghiệm được tích lũy và có thể áp dụng lại.

Vấn đề phức tạp thì khó hơn.
Chúng không có công thức cố định. Mỗi lần là một tình huống khác nhau, không thể dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm.
Ví dụ điển hình là nuôi dạy con cái. Những gì hiệu quả với một đứa trẻ này chưa chắc phù hợp với đứa khác. Dù bạn đã “thành công” trong việc nuôi dạy một đứa trẻ này, nhưng ta có thể gặp rắc rối với những đứa khác.

Vấn đề nan giải phức tạp hơn nữa.
Chúng không chỉ khó, mà còn khó xác định ranh giới, khó định nghĩa, khó tìm ra giải pháp.
Không có cách giải quyết sẵn có.
Bạn phải tư duy khác đi và hợp tác với nhiều bên liên quan.

Hầu hết các vấn đề phát triển bền vững mà chúng ta đối mặt hiện nay – như biến đổi khí hậu, nghèo đói, bất bình đẳng, suy thoái đất – đều là vấn đề nan giải.
Chúng thường liên kết với nhau và xuất hiện ở giao điểm giữa các lĩnh vực xã hội – giữa khu vực công và tư, giữa vì lợi nhuận và phi lợi nhuận.

Vì sao vấn đề nan giải lại khó giải quyết?

Chúng khó giải quyết triệt để bởi vì chúng thường đòi hỏi thay đổi cả hệ thống.
Nếu chỉ cần một giải pháp kỹ thuật hay chính sách đơn giản, có lẽ chúng đã được giải quyết từ lâu bởi chính phủ, doanh nghiệp hoặc xã hội dân sự.
Việc vẫn tồn tại cho thấy mức độ phức tạp và dai dẳng của chúng.

10 đặc điểm của vấn đề nan giải

Dưới đây là 10 đặc điểm thường dùng để nhận diện một vấn đề nan giải:

  1. Tính triệu chứng – Một vấn đề nan giải thường là biểu hiện của một vấn đề nan giải khác.

  2. Tính liên kết – Không thể hiểu một vấn đề nan giải riêng lẻ, vì nó luôn gắn liền với các vấn đề khác.

  3. Tính liên tục – Không có điểm dừng rõ ràng; luôn có thể cải thiện, nên không bao giờ có “giải pháp cuối cùng”.

  4. Không có đúng/sai rõ ràng – Chỉ có “tốt hơn” hay “tệ hơn”, tùy vào góc nhìn của từng bên.

  5. Sự phủ nhận – Người ta thường không nhận trách nhiệm, hoặc không muốn tin rằng vấn đề tồn tại.

  6. Tính duy nhất – Mỗi vấn đề nan giải mang tính bối cảnh riêng biệt, khó sao chép giải pháp.

  7. Hiểu biết đa dạng – Các bên liên quan nhìn nhận vấn đề khác nhau, dẫn đến bất đồng về giải pháp.

  8. Không có phép thử cuối cùng – Không thể biết chắc điều gì sẽ hiệu quả nhất, ngay cả sau khi đã hành động.

  9. Tiếp cận được, nhưng không giải quyết triệt để – Bạn có thể làm tốt hơn, nhưng không bao giờ “xong việc”.

  10. Trách nhiệm đa bên – Nhiều bên liên quan có phần trong việc tạo ra và giải quyết vấn đề, nhưng không ai kiểm soát hoàn toàn.

Đánh giá mức độ nan giải

Không phải vấn đề nào cũng “nan giải” như nhau.
Bạn có thể đánh giá sơ bộ mức độ nan giải của một vấn đề bằng cách:

  • Kiểm tra xem nó có bao nhiêu trong số 10 đặc điểm ở trên
    Càng có nhiều đặc điểm, vấn đề càng nan giải.

  • Cụ thể như sau: Nếu tổng điểm của 10 đặc điểm tính theo thang đo Likert 1-7 trong khoảng 10-20 thì đó là vấn đề đơn giản; trong khoảng 20-35 là vấn đề hơi phức tạp; trong khoảng 35-50 là vấn đề phức tạp; và trong khoảng 50-70 là vấn đề phức tạp (Xem Rob, 2018: Trang 42).
Tam giác giá trị và nguồn gốc của vấn đề nan giải

Cách thứ hai để hiểu mức độ nan giải là xét theo mô hình tam giác giá trị xã hội:

  1. Chính phủ cung cấp các hàng hóa và giá trị công cộng

  2. Doanh nghiệp cung cấp các hàng hóa và giá trị tư nhân

  3. Xã hội dân sự cung cấp các hàng hóa và giá trị xã hội

Khi ba khu vực này cân bằng và bổ trợ nhau, xã hội phát triển ổn định.
Nhưng nếu một bên yếu kém, hoặc ba bên không phối hợp tốt, thì các vấn đề nan giải sẽ xuất hiện.

Có 3 nguyên nhân khiến vấn đề trở nên nan giải hơn:

  • Thất bại hệ thống: Khi các khu vực không cung cấp giá trị như mong đợi

  • Thiếu trách nhiệm: Các bên không chịu mở rộng trách nhiệm ra ngoài nhóm lợi ích của mình

  • Hiệu ứng kẻ ăn theo: Mọi người đều chờ người khác hành động, không ai chủ động giải quyết

Kết luận 

Càng có nhiều yếu tố trên kết hợp lại, vấn đề càng nan giải.
Bằng cách đánh giá vấn đề qua tam giác xã hội và các đặc điểm của vấn đề nan giải, chúng ta có thể:

  • Hiểu rõ bản chất của vấn đề

  • Xác định ai nên tham gia giải quyết

  • Xây dựng chiến lược phù hợp hơn để hướng đến phát triển bền vững

Bài trướcBài sau